robotic.legal
Selin Çetin

Kişisel Robotlar ve Kişisel Veriler

0 1.335

 

Kişisel Robotlar ve Kişisel Veriler

 

 

Gizem Gültekin Várkonyi

Araştırma Görevlisi, Doktora adayı

Szeged Üniversitesi

Hukuk Fakültesi

 

 

 

Baştan açıkça belirtmeliyim ki, bu yazımda ben Yapay Zeka ile robotları ayırt etmeyeceğim. Robotları pek mümkün insansı robotlar gibi düşünümek zorunda değiliz, ancak, mutfakta kullandığımız soğan parçalama makinesine mutfak robotu diyen insanlar olarak, konuya ilişkin bir ayrım ve yorum yapmak durumundayız. Bir de başına “akıllı” sıfatı getirildiğinde bir anda akıllanan makinelerden de bahsediyor olmayacağım bu yazıda. Hepimiz Yapay Zeka ve robot kelimlerini yan yana getirdiğimizde, hemen hemen bilimkurgu filmlerindeki gibi robotları düşünmüyor muyuz aslında?  Ve o robotların biriyle yakın gelecekte karşılaşma olasılığımızın çok yüksek olduğu en azından Hukuk&Robotik blogu okurlarının farkındalığındadır diye tahmin ediyorum. Benim bu yazıda bahsettiğim robotlar fiziki yapısı onların hareket etmelerine olanak sağlayan, kesintisiz bilgi toplamaları ve işleyebilmeleri için çeşitli donanımlara sahip, insanlarla fiziksel bir ortamda bulunabilen ve elbette ileri seviyede yapay zekalı robotlardan olacaktır. Zaten, neden olmasın?

Öncelikle bir durum analizi yaparak başlamak istiyorum. Robotların bugünlerdeki en popüler konulardan biri olmakla beraber araştırmalarım esnasında bu teknolojiye yaklaşımları bakımından üç türlü grubun varlığını saptadım[1]: karşıtlar, çekingenler ve cesaretliler. Aslında hemen hemen her konuda bu gruplaşmayı görürüz; görürüz de, konu robotlar olunca grupların sınırları en azından bugün için çok net çizilmiş durumda. Hep beraber inceleyelim.

Birinci grup, yapay zekanın işlerimizi elimizden alacağını; ilgili teknolojiyi elinde tutanların bizleri sürekli gözlem altında tutacağını; mahremiyet, özgür seçim gibi değer ve hakların ortadan kalkacağını düşünen şüpheci ve reddedici bir grup. Bu grubun aynı zamanda yapay zekanın hiçbir zaman insan zekası ve yeteneklerini geçemeyeceğini iddia eden grup olması, grubun filozofisini anlamam açısından bana biraz garip gelmektedir. Hiçbir zaman var olamayacağını düşündükleri bir şeyden neden korkarlar, anlayabilmiş değilim ama, toplumu korkaklığa yönlendirmeleri bakımından kendilerini zararlı buluyorum.

İkinci grup konuyla ilgili bilimsel veya akademik araştırma yapmamış ancak temel bir bilgisi ve fikri olan, robotlardan hem korkan hem de konuya meraklı kişiler. Bunlar şu anda Avrupa toplumunun büyük bir kısmını oluşturuyor[2]. Bu kişilerin en büyük korku kaynağı ise konunun yasal ve etik açıdan yeteri kadar değerlendirilerek ortaya net çözümler koyabilecek kapasiteye gelinmemiş olduğunu bilmeleri. Ancak belki de bu topluluktaki insanların bazıları, 2007’de ilk Facebook hesabını açan insanlarla aynıydı. Hesabı 2007’de açan ancak 2018’de tamamen kaldırabildi bildiğiniz üzere.

Üçüncü grupta ise robotlarla ilgili her türlü gelişmeyi merakla bekleyen, deneyen, daha fazlasını isteyen ve her gelişmeyi deneyimlemeye hazır kişler bulunuyor. Bu kişiler teknolojinin insanın daha iyi bir hayat yaşayabilmesi için insan hizmetinde olmasını savunan, bunun ise ancak teknoloji bilinci yüksek, bilgi okur-yazarı bireylerle mümkün olduğunu düşünen; teknolojiye aç ama teknolojinin kötülere de hizmet ettiğini bilen, bu yüzden çekingenlere de hak veren ama bir türlü kendini tutamayıp cesaretle geliştirmeye ve denemeye devam edenler.

Yapay zeka ile ilgili bilimsel camiaya baktığımızda birbirinin dilini bu zamana kadar anlamaya pek yanaşmamış hukukçu-yazılımcılar gibi gruplar karşımıza çıkıyor. Yapay Zekanın ilk patlama dönemi olan 1950’lerde konuyla ilgili bir veya iki hukukçu dışında pek fazla bir çalışmaya rastlamadım. İkinci dönem olan 1980’lerde tek tük yazılara rastlasam da konunun tam anlamıyla iki disiplin arasına girmesi 2000’leri buluyor. Hukuk&Robotik gibi her iki alanı direkt olarak buluşturan ve insanların sıkıcı akademik platformlarda yaptıkları çalışmaları hala bilimsel ama serbest biçimde anlatabildikleri platformlar ise en azından ülkemizde yok denecek kadar az.

İnsanlar hangi gruptan olursa olsun bugün, IBM ve Google gibi teknoloji devlerinin, Çin ve Japonya gibi teknolojiyi devlet politikalarından ayırt etmeyen ülkelerin ortaya koyduğu ürün ve gelecek planlarının farkında. Eldeki teknolojinin tam anlamıyla kullanmasına engel olan şeylerden biri kuşkusuz, kanunlar (veya topyekun insanları ortadan kaldırmayı henüz düşünmüyor da olabilirler). Ancak, laboratuvarlardaki araştırmalar dünyanın herhangi bir yerinde yürürlükteki kanunlara göre değil de Moore’un kanunlarına göre ilerliyor.

Haliyle, koskoca hukuk bilimi, teknolojinin peşinden koşan ama “maç eksiği nedeniyle” teknolojinin hep gerisinde kalan bir hale gelmiş bulunuyor. Yaşama hakkının tüm uluslararası sözleşmelerde yer alabilmesi için birçok insanın ölmesi gerekmesi gibi, teknolojinin başımıza açacağı işleri önce bekleyip sonra adım atmayı planlıyoruz, ama yanılıyoruz. Yazımın devamında sizlere, robotlarla ilgili öngörebildiğim bazı konuları Kişisel Verilerin Korunması Hukuku kapsamında nasıl düzenlenebileceğini göstermeye çalışacağım.

Herkes uzun, sağlıklı ve rahat bir yaşamı olsun ister. Şahsen ev işi yapmak yerine yapacak daha farklı şeyler bulabilirim. Makale yazabilir, spor yapabilir veya maç izleyebilirim. Hayatımı sağlıklı bir şekilde devam ettirebilmek için istediğim zaman sağlık durumumu gözlemlyebileceğim bir asistanım olsun, bu asistanım bana sağlıklı yaşamla ilgili kişiselleştirilmiş bilgi versin ve endişe uyandıran bir durumda sağlığımla ilgili bilgilerim doktorum tarafından zahmetsizce ulaşılabilsin isterim. Hatta doktorumu her basit durumda rahatsız etmeyeyim, yapay zekalı robotum bana teşhisimi koyup tedavimi versin isterim (Yaşasın! Grip oldum diye doktora gidilen günler yakında geride mi kalacak?). Hasta, yalnız, yaşlı veya engelli kişilerin yanlarında onlara arkadaşlık edebilecek, onlara hayatı kolaylaştıracak robotları sadece ben mi isterim bu dünyada?

İstediğimiz şeyler aslında bugün teknik olarak hemen hemen mümkün, ancak kanımca hem toplumun kendisi hem de toplum düzenini sağlamakla görevli gerçek veya tüzel kişiler buna henüz hazır değiller. Çünkü, örneğin, bence gayet açık ki,  tüm bu kişisel hizmetlerin  gerçekleşebilmesi için yapay zekanın ihtiyaç duyduğu şeylerden belki de ilki ve en önemlisi, kişisel veri. Konunun etik kısmının boyumu aşacağı endişesiyle konuyu profesyonellerine bırakıp, bir robotun yaşam kaynağının kişisel bilgi olduğuna işaret etmek istiyorum. Ve hatta, dünyadaki herhangi bir Kişisel Verileri Koruma Hukukunun robotların veri toplama ve işleme özelliklerini durduramayacağını iddia ediyorum. Bu kapsamda AB’nin meşhur Kişisel Verileri Koruma Tüzüğü’nden (KVKT) yola çıkarak bu savımı açıklamaya çalışacağım.

Bir veri koruma yasasının en temel görevi, kişisel verilerin yasal çerçeveler içerisinde veya kişilerin rızası doğrultusunda sınırlandırılarak toplanması ve işlenmesine olanak sağlamaktır. Cümlemin içerisindeki zıtlığı sizin de fark etmiş olduğunuzu tahmin ederek, veri koruma yasalarının sınırlandırıcı özelliğine tekrar dikkatiniz çekmek isterim. Bu açıdan aslında, kişisel verileri koruma hukuku, teknolojinin sınırsızca gelişebilmesinin önündeki en büyük engellerden biri (iyi ki de öyle). Sınırsızlığı sınırlayabildiği için de temel bir hak olan kişisel verilerin korunması hakkını sağlayan yasal temel.

İlk ulusal Kişisel Verileri Koruma (KVK) kanunu 1973 yılında İsveç’te kabul edilmiş ve birçok Avrupa ülkesi tarafından kısa zamanda örnek alınarak yasalara dahil edilmiştir. Avrupa Konseyi’nin 1981’de ülkemizin de içinde bulunduğu Konsey üyesi ülkelerin onayına sunduğu 108 no’lu Sözleşme ile KVK hakkının Avrupa için ne kadar önemli olduğu vurgulanmıştır. KVK hakkı konusunda Almanya gibi hassas bir geçmişe sahip üyeleri bulunan AB ise1995’te kabul ettiği Direktif sayesinde KVK hakkını hukuksal genel bir çerçevede belirlenmiş, uygulamayı ise üye ülkelerin kendi hukuk sistemine bırakmıştır. Bu durum her ülkenin kendi KVK rejimini geliştirmesine sebep olmuş ve bu durumun Birlik ruhunu aykırı olduğu hem Üye Ülkelerce hem de AB’ce kabul edilmiştir. Siyasi, ekonomik, güvenlik gibi mümkün olan her alanda diğer ülkelere karşı tek bir duruş sergileyen AB, KVK konusunda da üye ülkelerin tümünde aynı şekilde uygulanmasını öngören KVKT’yi 25 Mayıs 2018 günü yürürlüğe koymuştur. Burada AB hukuk sistemi gereği, KVKT’nin 27 ülkede de aynı şekilde uygulanması gerektiğini tekrar vurgulamak isterim; çünkü örneğin İsveç gibi ifade özgürlüğünün KVK hakkından daha üstün tutulduğu veya İrlanda gibi KVK rejiminin oldukça zayıf olduğu (Facebook, Google falan neden İrlanda’ya kurdu Avrupa temsilciliklerini, değil mi?) gibi ülkelerde mutlaka farklı yorumlamalar ortaya çıkacaktır. Konumuzun bu olmadığını hatırlayarak, KVKT’nin getirdiği bazı yeniliklere dikkatinizi çekmek isterim. KVKT, ilgili kişilere Unutulma Hakkı, kişilerin verilerini bir sistemden başka bir veri sorumlusunun sistemine taşıma hakkı gibi yeni haklar tanırken; ilgili kişilerin (yani verinin asıl sahibi olan kişilerin) vereceği rızanın hangi şartlar altında geçerli olacağı hususunu da kapsamlı biçimde açıklayarak geliştirmiştir.

KVKT’ye göre geçerli rıza, kişisel verilerin ancak açık ve belli amaçlar çerçeçesinde; ilgili kişinin bu amaçlar hakkında bilgilendirilerek seçimi kendisine bırakması biçiminde tanımlanabilir. Kişi, seçimini yaparken alacağı hizmeti eksik alacağı veya hiç almayacağı konusunda edişelenmeden seçimini özgürce yapabilmelidir. Ayrıca, birbirine benzese bile tamamen birbirinde bağımsız birden fazla amaca yönelik rızalarını tek tek her konu için verebilmelidir.  Veri sorumluları, kişinin yaptığı seçimi açıkça belirtecek biçimde gösterebileceği platformlar hazırlamalı ve rızanın geçerliliğini her zaman kanıtlayabilmelidir. Kişiler için rızalarını çekmek, rıza vermeleri gibi kolay olmalıdır.

İşte şimdi aklınızın bulandığını tahmin ediyorum.

Bir robot düşünün, bu robot Hizmet Robotu grubundan[3] kişisel bir Sosyal Robot, diğer bir deyişle, kişisel asistan robotu olsun. Sizinle her konuda iletişime girebilen, size gündelik hayatınızın her anında asistanlık edebilen bir robot. Onunla duygularınızı paylaşabilirsiniz, ondan finansal konularda yardımlar alabilirsiniz. Onu evinizde ailenizle birlkteyken bir eğlence aracı olarak da kullanabilirsiniz. Sağlık durumunuz onun tarafından kontrol edilmekte, üzgün olduğunuz anlar onun tarafından fark edilmekte ve o önünüze hemen sizi mutlu edecek çözümleri getirmekte.

Bu robot Doğal Dil İşleme ile Yüz ve Ses Tanıma teknikleri konusunda ileri seviyede, Nesnelerin Interneti araçlarından bilgi toplayabilen ve bu bilgiyi anlamlı hale getirebilen bir robot. Bu robot aslında, gelişmiş donanımı sayesinde çevresindekileri algılayabilen bir kişisel asistan, bir makina-sapienden[4] başka bir şey değil.

Kişisel asistanlar gibi çok amaçlı robotlar henüz laboratuvarlarda geliştirilmekte olsa da, çeşitli formlarda gündelik hayatın belli alanlarında önemli görevler almaya yavaş yavaş başladılar. Pepper gibi Sosyal Robotlar[5] (ki bu kategorideki robotlar sosyal zekaya sahip ve insanlarla sosyal ilişki kurabiliyor demek[6]), eğitim ve sağlık alanlarında yavaş yavaş insanlarla yaşamaya başladı.

Öncelikle bir durum analizi yapalım. Yukarıdaki gibi bir robot çok açıkça hem genel anlamdaki kişisel verileri hem de hassas kişisel verileri toplayabilecek ve işleyebilecek kapasitededir. Robotumuz gelişmiş Makine Öğrenme yetenekleri sayesinde normalde gereksiz[7] gibi görünen bilgiler de dahil her türlü bilgiyi anlamlandırabilmekte, hatta, kişisel verileri ustalıkla hassas verilere çevirebilmektedir. Robotun donanımı aracılığıyla ve Nesnelerin İnterneti cihazlarından topladğı veriler dışında, asistanı olduğu kişi ile ilgili (izin verildiği sürece) internetten, örneğin sosyal medya veya elektronik bankacılık hesaplarından bilgi toplayabilmesi çok kolaydır. Tüm bunların yanı sıra, fiziki görüntüsü özellikle insan veya hayvan formunda tasarlanmış robotlarla insanların duygusal bir bağ kurması, onlara gerçek bir insana güveniyor gibi güvenmesi, kişilerin kendisini başlı başına robotun bilgi kaynağı yapmaktadır.

Böyle bir robotun örneğin evde kişisel kullanıma açıldığını düşündüğümüzde öncelikle arada bir satış sözleşmesi bulunacağını ve bundan dolayı tüketici-satıcı ilişkisi kurulacağını düşünmekteyim. Haliyle, verilerin işlenmesi için gerekli yasal temelin kullanıcının kendi rızasından başka yasal bir dayanağı olamayacağı ortada. Ancak günümüzde Gizlilik Sözleşmelerinin neredeyse hiç okunmadığı, okunsa da anlaşılamadığı; kullanıcıların birçok teknolojik ürünün kendi kendine ses veya görüntü kaydetme özelliğinden haberi olmadan bu ürünleri evine getirdiği; daha üreticisinin bile öngöremediği amaçlar için veri topladığını bilmediği[8] gibi durumlarda, rızası sizce ne kadar geçerli olabilir? Heleki daha fazla kişisel verinin daha fazla kişisel hizmet ve mutluluğa giden yol olduğunu

Amaçların gayet açık, rızanın tamamen bilinçli bir kullanıcı tarafından verildiğini varsayalım. Veri, bizim robotun Sinir Ağı’nın bir parçası olmuş durumdayken bu veriyi silebilmek, robota “unutturabilmek” teknik olarak mümkün mü? Bu durumda verilmiş rızayı nasıl geri alacağız? Verdiğimiz bunca kişisel bilginin robot üreticileri tarafından tamamen göz ardı edileceğinden nasıl emin olabiliriz, hele ki bugün Skype, ki benim bildiğim kadarıyla Skype internet tabanlı bir iletişim aracından başka bir şey değildi, kullanıcılarına “arkadaşlarıyla sohbet eder gibi sohbet edebilecekleri” sosyal bir bot [9]önerebiliyorken.

Gelecek her gün daha da yakın ve teknoloji bugün çok hızlıymış gibi görünüyor olsa da, yarın bugünkü kadar yavaş olmayacak. Bu yazıda sorduğum soruların cevabının bugün verilmesi gerek robot hukuku gerekse etik konusunda ileride yapılacak çalışmalara ışık tutabilir. Özellikle, dünyanın en güncel ve en gelmiş KVK hukukuna sabip AB’nin bile KVKT’yi hazırlarken kişisel robotları görmezden geldiğini KVKT’nin yürürülüğe girmesina kadar ve yürürlüğe girdikten sonra yayımladığı birçok raporda tespit edebilmek mümkün. Bir teknoloji “cesaretlisi” olarak “çekindiğim” tek konu, kişisel verilerin kendi yaşam kaynağı olan robotların değil, hayatını daha iyi şartlarda yaşamak için bu robotlardan faydalanan kullanıcın haberi bile olmadan onların hayatını gözetleyen başka mekanizmaların varlığı. Bu yüzden iş sadece hukuka bırakılmamalı, hem bireylerin hem de robotikle ilgili diğer disiplinlerin farkındalığı artırılarak iyi senaryolara önayak olunmalıdır.

Vakit ayırıp yazımı sonuna kadar ilgiyle okuduğunuz için teşekkür ederim.

 

Yazar hakkında ayrıca bakınız: 

http://robotic.legal/author/ggvarkonyi/

 

[1] İkincil referans: Umberto Eco, Apocalittici e integrati, Bompiani, 1964 https://ia.italia.it/assets/whitepaper.pdf

[2] Special Eurobarometer 460-March 2017: Attitudes towards the impact of digitisation and automation on daily life Eurobarometer special survey

[3] International Federation of Robotics https://ifr.org/service-robots

[4] Hallevy, G., (2010) The Criminal Liabiliıty of Artificial Intelligence Entities-From Science Fiction To Legal Social Control. Akron Intellectual Property Journal, 4(2), p5. Available at: http://ssrn.com/abstract=1564096 

[5] ICub: https://www.iit.it/research/lines/icub ; Furhat: https://www.furhatrobotics.com

[6] Breazeal, C.: Designing Sociable Robots. The MIT Press, Cambridge, MA (2002)

[7] Robert van den Hoven van Genderen (2017), Privacy and Data Protection in the Age of Pervasive Technologies in AI and Robotics, EDPL, 3,  p12.

[8] Millar, Jason and Kerr, Ian R. (2013) Delegation, Relinquishment and Responsibility: The Prospect of Expert Robots  https://ssrn.com/abstract=2234645, p107.

[9] https://support.skype.com/en/faq/FA34646/what-are-skype-bots-and-how-do-i-add-them-as-contacts


Alıntı için :

Gizem Gültekin Várkonyi
"Kişisel Robotlar ve Kişisel Veriler"
Hukuk & Robotik, Pazartesi Aralık 10th, 2018
https://robotic.legal/kisisel-robotlar-ve-kisisel-veriler/- 22/10/2019
Bunları da beğenebilirsin
Haber Bülenimize Abone Olun
Eklenmiş yazılardan ilk siz haberdar olmak istiyorsanız bültenimize abone olun.
İstediğiniz zaman abonelikten çıkabilirsiniz.